خلأ قانون گذاری برای حمایت از مادران خانه دار در بحث افزایش جمعیت

به گزارش خبرنگار ایکنا، پیش نشست علمی «ترجیحات باروری زنان شاغل در ترکیه و مقررات مرتبط» از مجموعه پیش نشست های همایش بین المللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکل دهی جوامع آینده» دانشگاه جامع امام حسین(ع)، امروز، سه شنبه 24 شهریورماه، با مدیریت اندیشکده بانوان جهاددانشگاهی واحد الزهرا(س) برگزار شد.

در ابتدای این نشست، گولهان آکدمیر، رئیس گروه مامایی دانشکده علوم سلامت دانشگاه ایغدیر ترکیه، طی سخنانی به تشریح موضوع «ترجیحات باروری زنان شاغل در ترکیه و مقررات مرتبط» پرداخت و گفت: در قرآن کریم به احترام و نیکی به پدر و مادر توصیه شده است و آیاتی نیز درباره سختی دوران بارداری و تحمل رنج مادر در حمل فرزند وجود دارد. پیامبر اکرم(ص) نیز در احادیث متعدد، جایگاه و مقام مادر را مورد تأکید قرار داده اند. هنگامی که از پیامبر(ص) پرسیده شد چه کسی بیش از همه شایسته نیکی و رفتار شایسته است، ایشان سه بار فرمودند «مادرت» و در مرتبه چهارم «پدرت». همچنین عبارت «بهشت زیر پای مادران است» نیز قرن هاست به عنوان بیانگر جایگاه والای مادر مورد توجه قرار گرفته است.

تمام خوشبختی ها از دامن مادر آغاز می شود

وی با اشاره به سخن امام خمینی(ره) مبنی بر اینکه «تمام خوشبختی ها از دامن مادر آغاز می شود»، اظهار کرد: در دامن مادر نه تنها یک کودک، بلکه پایه های خانواده و جامعه شکل می گیرد. رهبر شهید ایران نیز بر جایگاه بانوان تأکید داشته و حمایت از مادران را نه تنها حمایت از زنان، بلکه حمایت از جامعه می دانستند. آتاترک نیز تأکید کرده است که ملت ترکیه مادرانی دارد که مردان بزرگ هر دوره را پرورش داده اند و مبارزه بزرگ زنان، مادر خوب بودن است.

آکدمیر افزود: باروری صرفاً یک انتخاب فردی نیست و عوامل مختلفی همچون سطح تحصیلات، وضعیت مسکن، خدمات مراقبت از کودک، نقش های جنسیتی زنان و سایر عوامل می توانند بر تصمیمات باروری آنان تأثیرگذار باشند. ترکیه در سال های اخیر تغییرات قابل توجهی را در شاخص های باروری تجربه کرده است. نرخ باروری کلی از 2.38 فرزند در سال 2001 به 1.48 فرزند در سال 2024 رسیده است. بنابراین، نرخ باروری کلی همچنان پایین تر از 2.10 و سطح جایگزینی جمعیت قرار دارد. همچنین سن مادران در نخستین زایمان از 25 سال به 27 سال افزایش یافته است که نشان دهنده کاهش زاد و ولد در ترکیه و به تأخیر افتادن فرزندآوری به سنین بالاتر است.

وی اظهار کرد: زنان شاغل هنگام تصمیم گیری درباره باروری با پرسش مهمی مواجه هستند؛ اینکه آیا می توانند میان فرزندآوری و اشتغال تعادل برقرار کنند؟ در سال 2022، با هدف تبیین ترجیحات باروری زنان در ترکیه، پژوهشی انجام شد که نتایج آن نشان داد میان ترجیحات باروری زنان و عواملی همچون محل سکونت، سطح تحصیلات زن و شوهر، وضعیت اقتصادی خانواده و سایر عوامل، رابطه معناداری وجود دارد. زنان شاغل با استفاده از روش های پیشگیری از بارداری، بارداری خود را برنامه ریزی می کنند و در مجموع، تعداد فرزندان خانواده ها کاهش یافته است.

رئیس گروه مامایی دانشکده علوم سلامت دانشگاه ایغدیر ترکیه ادامه داد: ترجیحات باروری زنان شاغل، فرایندی چندبعدی و متأثر از عوامل اجتماعی، اقتصادی و شرایط زندگی کاری آنان است و نمی توان آن را صرفاً تصمیمی فردی تلقی کرد. بخش قابل توجهی از زنانی که وارد بازار کار می شوند، تمایل دارند استقلال مالی خود را حفظ کرده و به صورت فعال در زندگی اجتماعی مشارکت داشته باشند. از سوی دیگر، مادری مسئولیت مراقبتی بلندمدتی را به همراه دارد که بارداری، شیردهی و سایر مراحل مراقبت از فرزند را شامل می شود. از این رو، ترجیحات باروری نباید صرفاً به این پرسش محدود شود که «چند فرزند می خواهید؟»، بلکه باید پرسید «آیا امکان داشتن چند فرزند را دارید؟»

وی افزود: در ترکیه برای حمایت از زنان در محیط کار، در دوران بارداری و پس از زایمان، قوانین و مقرراتی وضع شده است. یکی از مهم ترین این قوانین، مرخصی زایمان از هشت هفته پیش از زایمان تا هشت هفته پس از آن است. در سال 2026 نیز تغییراتی در این قانون ایجاد شد و مدت مرخصی زایمان به 24 هفته و در موارد چندقلوزایی به 26 هفته افزایش یافت. همچنین 10 روز مرخصی پدری برای پدران در نظر گرفته شده است. در موارد فرزندخواندگی کودکان زیر سه سال نیز قوانینی مشابه مرخصی زایمان پیش بینی شده است.

آکدمیر ادامه داد: از زمانی که بارداری زنان شاغل با گواهی پزشک تأیید شود، نمی توان آنان را مجبور به کار در شیفت شب کرد. مادران پس از زایمان نیز نباید در شیفت شب مشغول به کار شوند و نباید در مشاغل یا فعالیت هایی که بارداری آنان را در معرض خطر قرار می دهد، به کار گرفته شوند. در صورت تشخیص ضرورت از سوی پزشک، باید شرایط اشتغال آنان به کارهای سبک تر تغییر یابد. همچنین محل کار و نوع وظایف آنان نیز باید بدون کاهش دستمزد تغییر کند.

وی همچنین گفت: زنان باردار و شیرده نباید بیش از هفت ساعت و نیم در روز به کار گرفته شوند. آنان باید برای انجام معاینات پزشکی از مرخصی با حقوق برخوردار باشند و استفاده از مرخصی برای مراقبت های دوران بارداری نباید موجب کاهش حقوق آنان شود. همچنین در صورتی که شرایط جسمی مادر ایجاب کند، با تشخیص پزشک امکان افزایش مدت مرخصی زایمان وجود دارد.

رئیس گروه مامایی دانشکده علوم سلامت دانشگاه ایغدیر ترکیه ادامه داد: زنان باردار و شیرده می توانند از حق کار نیمه وقت برخوردار شوند و در این مدت، دستمزد آنان باید به طور کامل پرداخت شود. همچنین امکان استفاده از مرخصی بدون حقوق تا شش ماه نیز فراهم شده است. در صورتی که کارفرما به این قوانین عمل نکند، ممکن است مشمول جریمه و مجازات های انضباطی و اداری شود.

وی در ادامه سخنان خود، با اشاره به اینکه سیاست های حمایت از فرزندآوری در ترکیه هنوز کامل نیست، اظهار کرد: سه مشکل اساسی، شامل امنیت اقتصادی، هماهنگی میان زندگی کاری و خانوادگی و حمایت های اجتماعی مرتبط با مراقبت از کودک، همچنان وجود دارد. بنابراین، باید برای ارتقای این قوانین در ترکیه اقدام شود و مشارکت و نقش پدران نیز بیش از پیش مورد تشویق و حمایت قرار گیرد.

ضرورت نگاه جامع به مسئله جمعیت

در ادامه، زهرا کوهی، دبیر قرارگاه خانواده، بانوان و جمعیت بنیاد برکت استان آذربایجان شرقی، طی سخنانی با اشاره به اینکه فرزندآوری و افزایش جمعیت در جامعه امروز وابسته به یک مجموعه یا وزارتخانه خاص نیست، گفت: این موضوع یک نظام پیچیده است که باید از ابعاد مختلف مورد توجه قرار گیرد. با توجه به قرابت و اشتراکات فرهنگی و اجتماعی ایران با کشورهای منطقه قفقاز و آناتولی، می توان مسیر طی شده از سوی این کشورها را بررسی و از تجربیات آنان استفاده کرد.

زینب اختری، عضو هیئت علمی دانشگاه بقیه الله و مشاور خانواده و سلامت اجتماعی رئیس سازمان تبلیغات اسلامی نیز گفت: محوریت و اهمیت خانواده، یکی از نقاط مشترک میان ایران و ترکیه و در عین حال، یکی از وجوه تمایز ما با کشورهای غربی است. هنگامی که درباره مادری سخن می گوییم، باید توجه داشته باشیم که جایگاه مادری در جهان با مسائل و چالش هایی مواجه شده است. کاهش جمعیت، مسئله ای است که جوامع مختلف را تحت تأثیر قرار داده است؛ اما برای بررسی مسئله جمعیت باید توجه داشت که یکی از عوامل مؤثر در این زمینه، تضعیف احترام به مادر و خدشه دار شدن اصالت جایگاه مادری است.

وی ادامه داد: در حکمرانی جمعیت، دولت ها تلاش می کنند از طریق قانون گذاری و ارائه تسهیلات برای بانوان، زمینه حضور اجتماعی آنان را فراهم کنند. در گفتمان اسلام و انقلاب اسلامی که آن را از امام خمینی(ره) و رهبر شهیدمان آموخته ایم، سه عرصه برای زنان مطرح است؛ نخست، ساحت فردی که در آن خود فرد اهمیت دارد؛ دوم، ساحت خانوادگی که نقش همسری و مادری زن را دربرمی گیرد و سوم، ساحت اجتماعی و حضور زن در جامعه و حرکت به سوی آینده. اگر هر یک از این عرصه ها با مشکل مواجه شود، زن نمی تواند نقش مطلوب خود را در زندگی ایفا کند.

مشاور خانواده و سلامت اجتماعی رئیس سازمان تبلیغات اسلامی افزود: زنان دارای ویژگی ها و ظرفیت های منحصربه فردی هستند و استعدادهای بالقوه و بالفعل بسیاری در آنان وجود دارد؛ اما نکته مهم این است که جامعه نیز باید زمینه ها و الزامات لازم را برای حضور بانوان و مادران در عرصه اجتماعی فراهم کند. قوانین باید به گونه ای تدوین شوند که زنان بتوانند در کنار ایفای نقش مادری، با علاقه و سهولت، به فعالیت شغلی خود نیز ادامه دهند.

اختری ادامه داد: قانون جوانی جمعیت که در ایران به تصویب رسیده است، تلاش می کند زمینه حضور اجتماعی زنان را در کنار ایفای نقش مادری تسهیل کند. دولت نیز مکلف شده است بر حسن اجرای این قانون نظارت داشته باشد. این اقدامات در برخی موارد نتایج مثبتی به همراه داشته، اما سرعت اجرای آن پایین بوده و انتظارات از این قانون بسیار بیشتر است.

وی اضافه کرد: بخش های مختلف، وظایف متفاوتی برای اجرای این قوانین بر عهده دارند و نخبگان حوزه سلامت نیز پژوهش های متعددی در این زمینه انجام می دهند؛ با این حال، همچنان یکی از مسائل اصلی، چگونگی مداخله رفتاری و جامعه شناختی برای حل این مسئله است که چرا با وجود افزایش تسهیلات، ذهن و نگرش مادران به سمت فرزندآوری بیشتر حرکت نمی کند.

لزوم حمایت از مادران خانه دار

این عضو هیئت علمی دانشگاه بقیه الله ادامه داد: در پژوهش هایی که در رشته های مختلف انجام می شود، به شدت نیازمند پاسخ گویی به پرسش های اصلی و دغدغه های ذهنی مادران هستیم. باید در حوزه های مختلف پژوهش انجام شود تا بتوانیم پاسخ گوی مسائل و نیازهای واقعی مادران باشیم. از سوی دیگر، بیشتر قوانین موجود بر حمایت از مادران شاغل متمرکز است؛ در حالی که بسیاری از مادران در کشور ما شاغل نیستند و حمایت های متناسب با شرایط مادران غیرشاغل در قوانین پیش بینی نشده است.

وی تصریح کرد: صدای مادران خانه دار و غیرشاغل همواره تحت تأثیر صدای بلند جامعه زنان شاغل قرار گرفته است و سیاست گذاران نیز براساس همین صدای بلند تصمیم گیری کرده اند. شنیده نشدن صدای مادران خانه دار موجب شده است قوانین کافی برای حمایت از آنان تدوین نشود.

اختری در پایان گفت: لازم است پژوهش های خود را به این سمت سوق دهیم که مشخص شود مادران خانه دار و شاغل چه نیازهای واقعی و حقیقی دارند و چگونه می توان این نیازها را تأمین کرد. سیاست و قانون داریم، اما چگونگی مداخله صحیح برای تغییر سبک زندگی غربی که بر جامعه ما مسلط شده است، از جمله مسائل اساسی حوزه پژوهش به شمار می رود و باید مورد توجه قرار گیرد.

وی افزود: مسئله جمعیت، تنها مسئله مسلمانان نیست، بلکه مسئله ای جهانی است؛ با این حال، ما مسلمانان از ظرفیت های ویژه ای برخورداریم، به ویژه با توجه به نگاه آخرالزمانی و گفتمان مقاومت. اگر بتوانیم گفتمان مقاومت را که به نگاه به آینده و امیدبخشی منجر می شود، در ذهن مادران پررنگ کنیم، همراهی آنان با فرزندآوری، با این نیت که در آینده منجی ظهور خواهد کرد، می تواند در این زمینه کمک کننده باشد.

انتهای پیام